|
Het tiende kind
Hildegard werd geboren in
1098 als het tiende kind van Graaf Hildebert von Bermersheim en zijn vrouw
Mechthild, een adellijk echtpaar, Haar
geboorteplaats was in Bermersheim, noordelijk van Alzey in
Rheinhessen.
Als 10de kind,
en dan ook nog een meisje, werden er van Hildegard waarschijnlijk geen grootse
en meeslepende zaken verwacht. Ze werd al bij haar geboorte opgedragen aan de
kerk, wat vaker gebeurde bij een tiende kind van een adellijk geslacht, het
zogenaamde ´tiende offer´. Hildegard moet een bijzonder kind geweest zijn, dat al
op driejarige leeftijd visioenen had van oplichtende voorwerpen, maar dit,
intelligent genoeg, verzweeg voor haar omgeving, toen ze besefte dat blijkbaar
niet iedereen dit soort zaken zag
|
|
In het klooster
In 1106, als achtjarig
meisje, kwam Hildegard daadwerkelijk in een Benedictijnerklooster terecht voor
een religieuze opvoeding. Haar mentrix in het klooster was Jutta von Spanheim,
een vrouwelijke heremiet uit een rijke vooraanstaande familie, die de wereld de
rug toe had gekeerd en haar leven aan God had gewijd. Zij was slechts 8 jaar ouder dan Hildegard. Heremieten waren anders
dan normale kloosterlingen, de term is afkomstig van het Latijnse ‘eremita’, wat
weer is afgeleid van het Griekse ‘eremites’, wat zoiets betekent als ‘levend in
de woestijn’. |
|
Eigen klooster
Tussen de jaren 1112 en
1115 besluit Hildegard om voorgoed in het klooster te blijven en neemt de
Benedictijnergelofte aan. Waarschijnlijk werd zij gewijd door Bisschop Otto van
Bamberg. Zij werd toen gekozen als hoofd van de vrouwenafdeling en
de tuin van het klooster, binnen de muren echter van het heremietenverblijf.
Dit heremietenverblijf heeft in de loop van de jaren echter een steeds grotere
aantrekkingskracht op vrouwen uitgeoefend, en het aantal zusters groeit gestaag
en Hildegard neemt het initiatief voor de bouw van een eigen klooster op de
Rupertsberg vlakbij Bingen. Dit klooster neemt zij met haar 20 zusters in 1147
in gebruik. Dit alles ging niet zonder tegenwerking van abt Kuno, van het
Benedictijnenklooster te Disibodenberg, waar Hildegard eerst met haar nonnen
verbleef, deze wilde de al steeds beroemder wordende abdis, voor zijn eigen
klooster behouden. In 1165 blijkt ook dit
klooster te klein en Hildegard koopt, met behulp van giften en donaties, het
voormalige Augustijnerklooster in Eibingen vlakbij Rüdesheim. Hildegard bleef
haar domicilie houden op de Rupertsberg, maar stak tweemaal per week in een boot
de Rijn over naar Eibingen. |
|
Visioenen
Reeds als klein meisje werd
Hildegard geconfronteerd met beelden van oplichtende voorwerpen en zag zij
profetische beelden. Zelf schrijft ze erover: ----‘Tot mijn 15de
jaar zag ik veel, en vertelde ik een aantal zaken ook aan anderen, die ze vol
verbazing aanhoorden, en zich afvroegen waar deze dingen vandaan kwamen. Ddat
vroeg ik mij ook af en gedurende mijn ziekte vroeg ik een van mijn verzorgsters
of ze ook dergelijke zaken zag. Toen zij deze vraag met nee beantwoorde,
overkwam mij een grote angst. Vaak vertelde ik in de gesprekken die ik voerde
over dingen die in de toekomst zouden plaatsvinden die ik in het heden had
gezien, maar nadat ik de verbazing van de toehoorders zag, werd ik meer
gesloten.’
Alleen aan Jutta en aan een
monnik genaamd Volmar, vertelde Hildegard in die eerste jaren haar visioenen.
Volnar zou later haar klerk worden. In het jaar 1141 gebeurde er iets
doorslaggevends in de beleving van Hildegard. Toen ze zoals ze zelf beschrijft:
’42 jaar en 7 maanden oud was’, kreeg zij voor het eerst begrip over de
visioenen die zij al vanaf haar kindertijd had. Volgens haar eigen zeggen werd
zij gegrepen door de Heilige Geest, zag letterlijk en figuurlijk het licht,
zoals ook staat afgebeeld op een miniatuur uit haar eerste werk ‘Scivias’. Zij
begint te schrijven naar aanleiding van een visioen waarin zij door God een
onmiddellijk begrip van alle religieuze teksten kreeg (iets waar haar opvoeding,
volgens haar, tekort in was geschoten) en waarin God haar de opdracht gaf om de
visioenen die zij kreeg te beschrijven. Zij omschrijft het zelf als volgt: En
het was zo dat………toen ik 42 jaren en 7 maanden oud, dat de hemelen werden
geopend en een verblindend licht van een uitzonderlijke helderheid door mijn
hersenen stroomde. En het beroerde mijn hart en borst als een vlam, niet
brandend maar verwarmend………en plotseling begreep ik de betekenis van de
openbaringen in de boeken…..”
|
|
Schrijven
.Hildegard zag deze
visioenen met haar innerlijk oog, en niet letterlijk en net zoals de oude Joodse profeten kreeg ook Hildegard de
Goddelijke opdracht om alles op te schrijven. In eerste instantie
begreep Hildegard niet waarom zij als ‘arme nederige vrouw’ door God was
uitgekozen en werd ze zo onzeker dat ze aarzelde om het bevel van God uit te
voeren: “Maar alhoewel ik deze dingen hoorde en zag, door twijfel en
minderwaardige gedachten over mijzelf en om verschillende gezegden van mannen,
weigerde ik voor een lange tijd aan de oproep tot schrijven gehoor te geven,
niet uit koppigheid maar uit bescheidenheid, totdat ik terneer werd geslagen
door de toorn van God, lag ik op een ziekbed”. Deze aanvallen van ziekte zouden
Hildegard haar hele leven teisteren.
Overvallen door twijfel
besluit ze zich tot Bernhard van Clairvaux te richten voor advies, Bernard van
Clairvaux, de toen al zeer beroemde middeleeuwse kerkleraar en grondlegger van
de middeleeuwse mystiek, is in eerste instantie nogal voorzichtig in zijn
antwoord aan Hildegard. Hij besluit echter wel haar geschriften onder de
aandacht van Paus Eugenius de IIIde (1145-1153) te brengen die Hildegard
aanspoorde om verder te schrijven, nadat hij de teksten had gelezen. Met deze
pauselijke zegen maakt haar werk verder af. Ze noemt het ‘Scivias’ wat een
afkorting is voor het Latijnse ‘Scito vias Domini’ (Ken de Wegen van de Heer).
Later word Hildegard door paus Eugenius omschreven als de ‘Prophetissa
teutonica’.
Zij schrijft later met
behulp van de non Richardis en de monnik Volmar nog twee andere visionaire
werken. ‘Liber vitae meritorum’ (het Boek van de Goede Dingen van het Leven) uit
1150-1163 en ‘Liber divinorum operum’ (Het Boek van de Goddelijke Werken) uit
1163, waarin ze vooral verder uitwijdt over haar theologische ideeën.
|
|
Physica
Naast deze werken van
Goddelijke inspiratie schrijft Hildegard schreef ook een boek over natuurlijke
fenomenen en hun helende kwaliteiten ‘Liber subtilitatum
diversarum naturarum creaturarum’ (Het Boek van de Geheimen van de Natuurlijke
Schepping). Al in de 13de eeuw werd het boek onderverdeeld in de
‘Physica’, een voor het volksgebruik bestemde natuurgenezingsleer en in
de ‘Causae et curae’, waarin genezings – en behandelingsmethoden worden
beschreven die hun wortels hebben in de antieke kosmologie en in de
humoraalleer, verbonden met de christelijke scheppings – en verlossingsleer.
Dit werk is geschreven in 1150 en is heel anders dan de visionaire werken van
Hildegard, maar ook in deze boeken zien we een spirituele inspiratie terugkomen.
Wat ook opvallend is, is een in onze ogen zeer moderne visie op
vrouwelijke seksualiteit, en waarschijnlijk heeft zij ons de eerste beschrijving
gegeven van het vrouwelijk orgasme:
|
|
Het ‘Liber subtilitatum
diversarum naturarum creaturarum’ is niet geheel origineel, Hildegard heeft zich
laten inspireren door de medicinale werken die zijn overgeleverd vanuit de
klassieke oudheid, zoals gebruikelijk was in de middeleeuwen, zoals de werken
van Hippokrates en Dioscorides, maar ze interpreteert ze wel op een eigen manier
en voegt ook nieuwe dingen toe, bijvoorbeeld over planten
die de schrijvers van de klassieke oudheid niet kenden omdat ze van
Noord-Europese oorsprong waren, bijvoorbeeld Arnica. Ze gebruikte de humorenleer
uit de klassieke oudheid als basis, zoals alle geleerden in die tijd en deelt
planten in op hun eigenschappen, ze noemt ze heet of koud, vochtig of
droog.
Dit schrijft ze
bijvoorbeeld over de Alruin (Mandragora officinarum):
‘De
Mandragora is warm, enigszins waterig, en komt uit die aarde, waarvan ook Adam
geschapen werd. Ze lijkt wat op een mens. En juist vanwege dat mensachtige
voorkomen, heeft ze meer van de duivelse verleider in zich dan andere kruiden en
belaagt ons. Vandaar dat de mens er door in zijn gevoelens geraakt word, of die
nu slecht zijn of goed, zoals dat ook het geval is met afgodsbeelden. Wanneer
men ze uit de aarde heeft getrokken, moeten ze zo snel mogelijk een dag en een
nacht in bronwater gelegd worden. Daardoor wordt alles boze en alle schadelijke
vochten uitgedreven, zodat ze voor magische kunsten en tovenarijen niet meer
deugt. Wanneer men haar echter uit de aarde trekt en bewaart met de aanhangende
aarde, dus de plant niet op de voorgeschreven manier wast, dan is ze schadelijk
en kan voor vele magische doeleinden gebruikt worden. Men kan er dan al die
slechte dingen mee doen, die ook met afgodsbeelden gedaan worden. Wanneer nu een
man door die magische invloeden of uit vleselijke lust, zich niet kan matigen,
dan moet hij de vrouwelijke gedaante van de plant, nadat ze in bronwater is
gewassen, deze met inhoud drie dagen en drie nachten tussen de borst en de navel
vastbinden, daarna de vrucht in twee delen splijten en die net zo lang op beide
lendenen dragen. Dan de linkerhand van die gestalte fijn wrijven, met wat kamfer
vermengen en het dan eten. Dan zal die persoon genezen’.
|
|
muziek
Muziek was het eerste
communicatiemiddel met het Goddelijke voor Hildegard, en haar laatste literaire
werk is dan ook een lofzang op muziek, zij beschrijft het als het herbeleven van
de vreugde van het Paradijs, voor de Zondeval. Zoals ze ook in haar
natuurkundige werken veel bezig was met de staat van de mens voor de verjaging
uit het Paradijs en haar streven om terug te keren tot deze zondevrije toestand.
De muziek die ze zelf schreef lijkt ook paradijselijk.
|
|
Naar het einde
Uit dit alles blijkt al dat
Hildegard niet als de eerste de beste abdis werd gezien. Vier tussen 1158/59 en
1170 ondernomen reizen en een uitgebreide correspondentie met kopstukken van de
kerk en wereldlijke macht duiden hier ook al op. In deze brieven blijkt vooral
de persoonlijkheid van Hildegard, haar brieven zijn moedig direct en ontroerend
eerlijk, ze geeft blijk van een grote vrijgevigheid en betrokkenheid, ook blijkt
er een gevoel voor humor uit en een groot psychologisch inzicht uit. Meer dan
300 brieven zijn er van haar bewaard gebleven.
Haar resterende jaren
waren zeer productief. Ze schreef muziek en teksten voor haar liederen, meestal
liturgisch gezang dat de Heiligen eerden en de Maagd Maria ter gelegenheid van
feestdagen. Er is wat bewijs dat muzikaal toneelstuk Ordo Virtutum (Spel der
Deugden) in haar eigen klooster werd opgevoerd.
In de laatste jaren van
haar leven komt Hildegard in een grote strijd met de autoriteiten van de kerk.
Ze laat namelijk een geëxcommuniceerde adellijke rebel begraven op het
kloosterkerkhof. Geëxcommuniceerden mochten niet in geheiligde grond begraven
worden en de bisschop beveelt dan ook dat het lichaam opgegraven moet worden.
Hildegard weigert dit te doen omdat volgens haar weten, de man gebiecht had en
was gestorven in de Genade Gods. De bisschop gaat zo ver dat hij Hildegard’s
klooster in de ban doet en dat de nonnen niet langer de Heilige Mis mogen
bijwonen. Hildegard houdt voet bij stuk. Enkele maanden voor haar dood worden al
haar rechten hersteld.
Hildegard overlijdt op 11
september 1179 op 81-jarige leeftijd. Volgens de legende
verschenen er tekens aan de hemel toen Hildegard haar laatste adem uitblies. Een
prachtig licht liet zich zien, met daarin een rood glinsterend kruis. In eerste
instantie werd zij begraven op het kloosterkerkhof op de Rupertsberg, later, in
1642, vind zij haar definitieve rustplaats in de parochiekerk van
Eibingen.
|
|
Heiligverklaring
Al
tijdens haar leven doen er al verhalen de ronde dat Hildegard zieken kon
genezen, zo is er de legende dat ze tijdens een van haar overtochten over de
Rijn een kleine jongen van blindheid genas, door hem de handen op te leggen. Na
haar dood, was zij een van de eerste potentiële heiligen, op wie de
canonisatieprocedure officieel werd toegepast. In de 10de eeuw was
deze procedure door de Katholieke kerk ingesteld om een heiligverklaring meer
officieel te maken. Voor deze tijd werd de titel van ‘heilige’ zonder onderzoek
of proces gegeven aan mensen die in het volksgeloof de rol van wonderdoener
gekregen hadden, en veel vroege heiligen zijn nooit officieel gecanoniseerd. De
eerste heilige die officieel gecanoniseerd werd was Sint Ulrich van Augsburg die
in 933 heilig werd verklaard door de paus. Het proces houdt een uitgebreid
onderzoek in naar de levenswandel van de mogelijke heilige, eventuele wonderen
verricht door de kandidaat. Het proces bevat een aantal stappen, een ervan is de
zaligverklaring en de laatste is de canonisatie.
Ook Hildegard behoorde bij
de eerste kandidaatheiligen waarvoor er een canonisatieproces werd gehouden. Het
duurde echter heel lang en vier keer werd er een canonisatieprocedure opgestart.
De laatste
onder Paus Innocentius de IV is nooit afgemaakt, wel verklaarde men haar zalig.
Maar in de volksmond was ze allang een heilige. Aan het eind van de 16de eeuw
werd zij opgenomen in de Romeinse lijst van martelaren, zonder formele
canonisatie, waardoor ze nu toch officieel een heilige is.
|
